Tkactwo

Tkaniny dwuosnowowe „dywany podwójne”

Tkaniny dwuosnowowe lub podwójne, mają ciekawą, wielowiekową historię. Występują na terenach Polski północno-wschodniej, obejmując zasięgiem część Mazur i Suwalszczyzny, Podlasie oraz wschodnie Mazowsze. Zostały one „odkryte” przez miłośników sztuki ludowej, dopiero w latach trzydziestych XX wieku, chociaż ich rodowód sięga głębokiego średniowiecza.

Istnieją spory wśród badaczy co do ich pochodzenia. Stawia się pytania, czy są to wytwory związane z jakąś bliżej nieznaną tradycją rzemiosła obcego pochodzenia, czy też są wytworem rodzimym. Jedni skłaniają się ku hipotezie, że ich kolebką jest Ruś, opierając się jednak jedynie na rekonstrukcji wykopaliskowych tkanin z X–XI wieku, bez zachowanych przykładów tego typu tkanin z późniejszych wieków. Inni wywodzą je z najstarszych tkanin starofińskich względnie szwedzkich, których rozkwit przypadał na XVI–XVII wiek, podkreślając identyczną technikę wykonania i surowiec , przy braku podobieństw w motywach ornamentacyjnych, charakterystycznych dla tkanin skandynawskich. Jeszcze inni przypuszczają, że na nasze ziemie przynieśli je tkacze obcego pochodzenia, którzy osiedlali się tutaj w XVIII i XIX wieku. Nordyckie pochodzenie tkanin dwuosnowowych przypisuje im Konrad Hahm, który odkrył w okresie międzywojennym, w Prusach Wschodnich (Mazury), najwcześniejsze zachowane tkaniny tego typu, z końca XVIII i początku XIX wieku. Na odkrytych tkaninach często występują polskie nazwy jak: „roku”, polskie nazwiska wykonawców co świadczyłoby o ich polskim pochodzeniu.

Tkactwo dwuosnowowe znane było w Anglii i Niemczech w XVIII i XIX wieku. W XX wieku spotyka się je w Hiszpanii, Włoszech i Polsce, a poza Europą, w Meksyku i Peru, ale tam znane są tylko małe formy tkackie, typu torby lub pasy. Jedynie u nas, w Polsce, występuje to rękodzieło do czasów obecnych, jako autentyczny wytwór kultury chłopskiej.

 

Najstarsze znane dywany mazurskie z okolic Ełku i Olecka występowały w XVIII i początku XIX wieku, potem zanikły, prawdopodobnie w związku z brakiem surowca, spowodowanym spadkiem hodowli owiec. Tkaniny te były utkane na wąskich warsztatach i zszywane z dwóch części przez środek. Były dwukolorowe i odznaczały się geometrycznymi wzorami zarówno w bordiurze jak i polu środkowym oraz charakterystycznymi fryzami postaci umieszczanymi wzdłuż krótkich brzegów i stąd przypuszczenie, że służyły jako nakrycia stołów.

Najstarsze tkaniny białostockie, z okolic Sokółki, Dąbrowy Białostockiej, Korycina, znane z kolekcji muzealnych, pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Najczęściej pojawiającym się na nich motywem zdobniczym są gałązki winorośli, listki, gwiazdki w polu środkowym i zygzaki w bordiurze oraz korowody weselne, fryzy postaci kobiet, mężczyzn, zwierząt, zakomponowane wzdłuż dłuższych brzegów tkaniny. Służyły jako nakrycia łóżek i były nieodzownym elementem wyprawy panny młodej, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Umiejętność ich wykonywania posiadały wiejskie kobiety, „specjalistki”, u których miejscowa ludność zamawiała dywany, ustalając uprzednio wzór, kolory, cenę. Często tkaczki wykonywały tkaniny z powierzonego surowca. Na utkanie dywanu potrzeba było ok. 3,5–4 kg wełny i dwóch tygodni pracy przy warsztacie, licząc 8–10 godzin dziennie. Tkaniny często miały wytkany rok wykonania oraz inicjały właściciela.

Na pozostałych terenach Podlasia i wschodniego Mazowsza tkaniny podwójne występowały od drugiej połowy XIX wieku do lat 60. XX wieku, jako „dywany tkacowskie” pochodzące z rzemieślniczych pracowni tkaczy.

Najbardziej znane to: tkaniny brańskie, z pracowni Szymona Namietkiewicza z Rudki, przeniesionej później do Brańska, gdzie tkali jego następcy m.in. Wiktor Pacelt, Bolesław Płoński, tkaniny braci Składanowskich z Wyszkowa i Tumanka, Ludwika Kowalskiego z Toczysk Podbornych, Bronisława Kowalskiego z Kosowa Lackiego. Tkacze rzemieślnicy trzymali się kilkunastu wyuczonych wzorów, nie wymyślali nowych układów kompozycyjnych, mimo że znali doskonale technikę. Dywany tkacowskie charakteryzują kombinacją kilkunastu motywów i niemal stałym układem kompozycyjnym. Pole środkowe wypełnione jest stale powtarzającymi się motywami, ułożonych po liniach pionowych i poziomych lub po liniach skośnych, tworzące szachownicę. Wcześniejsze mają motywy geometryczne, późniejsze roślinne a w bordiurze wijącą się girlandę. Wzory te występują na bardzo dużym obszarze.

W okresie międzywojennym nastąpił regres w tkactwie dwuosnowowym, spowodowany modą na imitacje białostockich kap fabrycznych. W związku z tym rozprzestrzeniły się dywany o wzorach kapowych, wraz z anilinowym farbowaniem włóczki i prasowaniem.

Datą przełomową dla rozwoju tkactwa dwuosnowowego jest rok 1934, kiedy Eleonora Plutyńska, profesor ASP w Warszawie, postanowiła zająć się tą dziedziną, z ramienia Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego i Bazarów Przemysłu Ludowego, skupującego prace twórców ludowych.

Podejmując współpracę z tkaczkami w Janowie koło Sokółki, przyczyniła się do odrodzenia artystycznego tkaniny podwójnej, stworzenia nowego wzornictwa i w ogóle nowego typu polskiej tkaniny artystycznej. Po II wojnie światowej, Plutyńska kontynuowała swoją działalność, w ośrodku janowskim, obejmującym także sąsiednie wsie Marchelówkę, Wasilówkę i Trofimówkę, do 1960 roku. Powstały wtedy tkaniny oparte na motywach tradycyjnych, kopie starych XIX-wiecznych tkanin, połączenie tradycyjnych motywów w polu środkowym przy rezygnacji z rozbudowanej bordiury na rzecz gładkiego obramowania, bez wzorów. Powstały również zupełnie nowe kompozycje, nowe motywy: zwierza, drzewo, raj drzewo, las, bukiety. Często tkaniny były wykonywane pojedynczą nitką, włóczką farbowaną w naturalnych barwnikach (indygo, koszenila, olcha, kruszyna). Plutyńska przywróciła tradycyjną technikę barwienia wełny oraz używanie wełny w naturalnym kolorze runa owczego. Współpracowały z nią najzdolniejsze tkaczki: Felicja i Olimpia Jaroszewicz, Scholastyka Krupowicz, Aleksandra Bałakier, Wanda Rogalska, Aurelia Majewska. Po jej śmierci twórczynie zostały objęte mecenatem MKiS oraz Cepelii, tworzyły liczne prace na konkursy i wystawy.

Na terenie Suwalszczyzny najbardziej znanym ośrodkiem tkactwa podwójnego był Lipsk nad Biebrzą ze znakomitą tkaczką Franciszką Rybko, jej uczennicą Kazimierą Makowską oraz Pelagią Juchniewicz z Jastrzębnej II. Opiekę merytoryczną nad nimi sprawowała Janina Stankiewiczowa z Warszawskiej Pracowni Tkactwa Artystycznego ZPAP.

Na oddzielne omówienie zasługuje najwybitniejsza tkaczka dywanów podwójnych, Dominika Bujnowska z Węgrowa, związana z Podlaską Spółdzielnią Pracy Przemysłu Ludowego i Artystycznego, którą założyła po II wojnie światowej Zofia Tomerle. Bujnowska stworzyła nowy typ tkaniny – tkaninę obraz. Jej pierwsze prace „Droga przez wieś”, „Cztery pory roku”, „Sad”, „Pasieka w sadzie”, intuicyjnie pokazały zupełnie nowy sposób przedstawiania otaczającej rzeczywistości, zachowując bezbłędną harmonię treści i form. Prace te były znacznie bliższe mentalności ludowych tkaczek i ich widzeniu świata, niż inspiracje Plutyńskiej. One otworzyły drogę tkaczkom białostockim, pokazały jak można ten świat przedstawiać , stanowiąc pierwszy krok do samodzielności. Na początku tkaczki kopiowały prace Bujnowskiej, a później zaczęły tworzyć własne tematy. Bujnowska wykształciła własne uczennice i kontynuatorki, m.in.: Wandę Niewęgłowską, Halinę Fijołek, Małgorzatę Rychlik.

Jadwiga Koszutska

Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie

 

 

 

W katalogu wydzielono następujące grupy tkanin:

Grupa I: najstarsze, o wzorach tradycyjnych wykonane przed I wojną światową

Grupa II: tkaniny o wzorach tradycyjnych wykonany po II wojnie światowej

Grupa III: tkaniny o wzorze tradycyjnym „z korowodem”

Grupa IV:tkaniny mazurskie, wykonane w latach 70. — rekonstrukcje tkanin XVIII-wiecznych, na podstawie ilustracji z pracy K. Hahma „Ostpreussiche Bauerntepiche” Berlin 1937 r.,

Grupa V: tkaniny wykonane przez tkaczy specjalistów tzw. tkacowskie, żakardowe i kapowe

Grupa VI: tkaniny powstałe we współpracy z prof. E. Plutyńską i tkaniny tematyczne

Grupa VII: tkaniny-obrazy

 

Oznaczenia metryk:

PME — zbiory Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie

MET — zbiory Muzeum Etnograficznego w Toruniu

MB — zbiory Muzeum w Białymstoku

 

Bibliografia tkanin podwójnych

Błachowski A., Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwójnych. „Polska Sztuka Ludowa”, R.14, nr 2

Błachowski A., Ludowe tkaniny dwuosnowowe. Toruń 1990

Cieśla-Reinfussowa  Z., Brańskie dywany dwuosnowowe. „Polska Sztuka Ludowa”, R.11 nr 2

Cieśla-Reinfussowa Z., Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa. „Polska Sztuka Ludowa”, R.8 , nr 1

Grabowski J., Tkanina ludowa. [w:] Tkanina Polska, Warszawa 1967

Królikowska K., Woźniak A., Tkackie obrazy. Łódź 1995

Matusek M., W sprawie pochodzenia polskich dywanów dwuosnowowych. „Polska Sztuka Ludowa”, R.34:1980 nr 3-4.

Nahlik A., W sprawie pochodzenia tak zwanych dywanów dwuosnowowych. „Polska Sztuka Ludowa” 1961 nr.3

Plutyńska E.,  O starych  podwójnych tkaninach Sokółki, Augustowa i Białegostoku… [w:] Tkanina polska, Warszawa 1967

Plutyńska E.,  Tkaniny podwójne. [w:] „Problemy” 1950 nr 50

Polskie tkaniny podwójne. Katalog wystawy w PME. Warszawa 1981

Staronkowa Z., Technika tkania dywanów dwuosnowowych. „Polska Sztuka Ludowa”, R.9:1955

Wojciechowski A., Dwuosnowowe tkaniny białostockie. „Polska Sztuka Ludowa”, R.4:1950 nr 7–12

 

Top